Władysław Strzemiński. Teoria w Archiwum

„Naszego widzenia nie otrzymaliśmy w postaci gotowej i niezmiennej. (…) Widzenie – to nie jest tylko bierny odbiór form wzrokowych. Otrzymane doznania poddajemy analizie myślowej, konfrontujemy z odpowiadającymi im odcinkami rzeczywistości, wyjaśniamy sens powstałych stąd wzajemnych związków i przyczyn. (…) Myśl stawia pytania, na które ma odpowiedzieć widzenie. Widzenia daje zasób materiału obserwacyjnego” – takimi słowami rozpoczął swoją Teorię widzenia Władysław Strzemiński. Opisał w niej prawa rządzące procesami tworzenia i postrzegania dzieł sztuki w różnych epokach, zaczynając od uwarunkowań biologiczno-fizycznych (budowa i funkcjonowanie oka), na kulturowych kończąc, pokazując jak na odbiór dzieła wpływa „świadomość wzrokowa”, czyli suma doświadczeń wizualnych możliwa do osiągnięcia w danym czasie. 

Roman Modzelewski, powołując się na rozmowy ze swoim profesorem twierdzi, że ta „pisana w pośpiechu książka miała być bezpośrednim argumentem dowodzącym absurdalności haseł socrealizmu. Adresował ją przede wszystkim do ministra Sokorskiego i pozostałych twórców ówczesnej polityki kulturalnej”. 

Teoria powstawała w latach 1950-1952 jednakże zagadnienia w niej podejmowane pojawiały się w artykułach pisanych przez artystę jeszcze przed wojną. 

Dzieło Strzemińskiego (a i on sam) miało znaleźć się „na śmietniku historii”. Niewinna w gruncie rzeczy rozprawa stała się książką nielegalną i groźną, ponieważ podważała istniejący ład polityczny, posiadający własny i nie podlegający dyskusji pogląd na sprawy sztuki. 

Kopie pracy przepisywali studenci na wykradzionej ze szkoły plastycznej maszynie do pisania i rozpowszechniali je w tajemnicy przed władzami, co w razie wykrycia z pewnością skończyłoby się represjami, nawet więzieniem. 

Teoria trafiła m.in. do ASP w Krakowie oraz do jej Wydziału Grafiki Propagandowej w Katowicach. Czytali ją Andrzej Wróblewski i Andrzej Wajda, do Katowic przywiózł je Konrad Swinarski, dzięki czemu powstała awangardowa grupa ST-53, wystawiająca początkowo wyłącznie w prywatnych mieszkaniach. (ST odnosiło się do nazwiska Strzemiński oraz ówczesnej nazwy miasta Stalinogrodu. 53 – nawiązywało do roku powstania grupy). 

Pisząc Teorię widzenia artysta był u schyłku życia, chory, bez pracy, nieprzydatny. 

Strzemiński (i jego żona Katarzyna Kobro) zostali zrehabilitowani jako artyści po śmierci Stalina. Dzięki staraniom dawnych studentów oraz przyjaciół w 1956 zorganizowano w Ośrodku Propagandy Sztuki w Łodzi okazałą wystawę zatytułowaną Kobro, Strzemiński. 

Teoria widzenia ukazała się w 1958 roku nakładem krakowskiego Wydawnictwa Literackiego. Rzecz podali do druku: Julian Przyboś (przedmowa), Stanisław Fijałkowski (opracowanie), Jerzy Mackiewicz (zdjęcia), Lech Kunka (obwoluta) oraz Stefan Wegner, autor opracowania graficznego. 

Maszynopis Teorii widzenia liczący 200 kart z blisko setką ilustracji na kartonie Muzeum Sztuki w Łodzi kupiło w 1978 roku.

Rękopis w postaci 122 kart przekazała nam w spadku córka artysty Nika Strzemińska w 2001 roku. 

Maciej Cholewiński

Prezentacja materiałów archiwalnych dostępna jest codziennie (antresola nad biblioteką w ms¹), z wyjątkiem poniedziałków i weekendów, w godz. 9.00–16.00 i w czwartki w godz. 9.00–18.00.