Serial „Theory of Seeing”

„Teoria widzenia” to czteroodcinkowy serial filmowy będący próbą ekranizacji książki Władysława Strzemińskiego. Nie chodzi jednak o zilustrowanie tez traktatu, lecz o przełożenie na język ruchomych obrazów toku jego myślenia. Punktem wyjścia jest przekonanie, że widzenie nie jest niezmienną zdolnością, ale procesem kształtowanym przez historię oraz społeczne warunki życia. Każda epoka tworzy własne sposoby patrzenia, a w tych przemianach uczestniczy sztuka.

Ekranizacja „Teorii widzenia” wymaga czegoś więcej niż przedstawienia zawartych w niej pojęć. Film nie jest tu przezroczystym nośnikiem, lecz aparatem organizującym spojrzenie poprzez kadr, montaż, ruch, światło i czas. Jest więc narzędziem dzięki któremu można poddać refleksję Strzemińskiego praktycznej próbie, pokazując, jak obraz powstaje na styku fizjologii oka, pamięci, wiedzy i doświadczenia. Każdy odcinek staje się eksperymentem, który nie tyle objaśnia teorię, ile uruchamia ją.

Projekt wpisuje się w tradycję eksperymentalnych filmów o sztuce, w których kamera nie służy reprodukowaniu dzieł, lecz staje się narzędziem analizy. Istotnym odniesieniem jest łódzki Warsztat Formy Filmowej, traktujący film jako laboratorium percepcji i badający relacje między aparatem a widzem. Drugim precedensem są telewizyjne „Sposoby widzenia” Johna Bergera i Mike’a Dibba, które wykorzystały formę serialu do krytycznego namysłu nad społecznymi i politycznymi warunkami oglądania sztuki.

Każdy odcinek proponuje autorską aktualizację myśli Strzemińskiego. Wilhelm Sasnal łączy muzealną konserwację i materialność obrazu z pamięcią Zagłady, pytając o granice abstrakcji wobec historycznego doświadczenia. Mykoła Ridnyj konfrontuje teorię ruchomego widzenia z optyką wojenną, wpisując ją w historię okaleczenia Strzemińskiego i fikcyjną opowieść o snajperze. Agnieszka Polska przenosi jego rozpoznania w kontekst cybernetyki, ekonomii uwagi oraz obrazów wytwarzanych przez sztuczną inteligencję. Anton Vidokle i Liam Gillick traktują tezy książki jak instrukcje do ćwiczeń wykonywanych przez aktora, kamerę i miasto. Całość spajają czołówki opracowane metodą found footage przez Laurę Pawelę.

Serial dołącza do kształtowanej przez wiele dekad konstelacji, na którą składają się książka Strzemińskiego, historyczna przestrzeń Sali Neoplastycznej, stała wystawa kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi „Sposoby widzenia” oraz współczesne interpretacje formułowane w języku filmu. Dołączy do niej przygotowywana we współpracy z e-flux strona internetowa poświęcona książce i serialowi, uzupełniona o materiały źródłowe oraz nowe teksty Luizy Nader i Eleny Vogman.

Każdy z tych elementów pełni inną funkcję: książka formułuje teorię przemian świadomości wzrokowej, filmy poddają jej pojęcia współczesnej próbie, wystawy pozwalają sprawdzić je w fizycznym spotkaniu z dziełami w przestrzeni muzeum, a strona internetowa otwiera pole dalszych badań i interpretacji. Elementy konstelacji nie układają się w linearny porządek, lecz wzajemnie się objaśniają i aktualizują. „Teoria widzenia” staje się dzięki temu nie zamkniętym traktatem, lecz nadal działającym narzędziem i scenariuszem eksperymentów z tym, jak widzimy i czego jeszcze nie potrafimy zobaczyć.

Zadanie: Theory of Seeing w ramach Programu Kultura inspirująca 2025-2026, realizowanego we współpracy z e-flux oraz we współpracy z Instytutem Kultury Polskiej w Nowym Jorku

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Kultura inspirująca 2025-2026