„Gdy widzę bawełnę, widzę czerwień”. Program dyskursywny Muzeum Sztuki w Łodzi
John E. Dowell „When I See Cotton I See Red” (2017)
Czy dawne więzi przemocy, łączące nas z Czarną Ameryką, mogą stać się więziami pamięci i solidarności?
Łódź, pierwsza przemysłowa metropolia ziem polskich, zawdzięcza swój błyskawiczny rozwój bawełnie – roślinie, która w Polsce nie rośnie.
Od zarania XIX wieku zrodzony w Anglii przemysł włókienniczy opierał swój rozkwit na dostawach niezwykle taniej bawełny z USA. Na polach Południa uprawiały ją osoby zniewolone.
INFO
Miejsce
Inicjatorka i kuratorka projektu
Autor pracy tytułowej
Kwerenda
Projekt graficzny
Koordynacja
Współpraca
wykonanie instalacji:
Również w Łodzi za fortunami pierwszych fabrykantów stał nie tylko trud łódzkich prządek i tkaczy, ale też i morderczy znój kobiet, mężczyzn i dzieci w Alabamie czy Georgii. Likwidacja niewolnictwa w 1865 roku oznaczała tam formalną wolność, nie zakończyła jednak skrajnego wyzysku, podtrzymywanego przez lincze i pogromy.
Choć z początkiem XX wieku w łódzkich przędzalniach zaczęły przeważać dostawy surowca z terytoriów podbitych przez Rosję, Kaukazu i Azji Środkowej, w dwudziestoleciu międzywojennym na nowo zdecydowana większość bawełny przypływała tu z USA. W 1945 roku żelazna kurtyna ostatecznie uzależniła Łódź od upraw w dzisiejszym Uzbekistanie czy Turkmenistanie i to z nimi kojarzy się najczęściej łódzkie włókiennictwo.
Czy da się dziś odzyskać zagubioną pamięć o transatlantyckich połączeniach, które dominowały przez cały wiek XIX ? Jak uwidaczniać więzi Łodzi z dziejami Czarnej Ameryki, jej pracy i jej oporu? Muzeum Sztuki w Łodzi, jak wiele tutejszych instytucji kultury, mieści się w murach dawnych pałaców i fabryk wyrosłych z tych współzależności. Czy historia ta nakłada dziś na nas szczególną odpowiedzialność wobec przeszłych i przyszłych pokoleń?
Inicjatorką i kuratorką programu jest Olga Stanisławska, eseistka i reportażystka, zainteresowana tematyką kolonialności i wielokulturowości. Gmach muzeum przez długie lata był po części jej rodzinnym domem – wraz z rodzicami, historykami sztuki, mieszkała w bocznym skrzydle dawnego pałacu Maurycego Poznańskiego. Od 2024 roku bada amerykańskie korzenie rozwoju swego rodzinnego miasta. W lutym 2026 roku w Dwutygodniku ukazał się jej tekst „Łódź. Historia transatlantycka”.
„When I See Cotton I See Red” (2017) – praca Johna E. Dowella na fasadzie ms1 w dawnym pałacu M. Poznańskiego przy ul. Więckowskiego 36.
Gdzie: ms1, ul. Gdańska 43
Kiedy: od 22 października do 1 grudnia 2026 r.
„Łódź transatlantycka. Więzi pamięci, więzi solidarności?” – rozmowa otwarta.
Goście: dr Katarzyna Bojarska, Oliwia Bosomtwe, dr Wiktor Marzec i wszyscy obecni
Spotkanie poprowadzi: Olga Stanisławska
Gdzie: ms1, ul. Gdańska 43, sala edukacyjna
Kiedy: 23 października 2026 r., piątek, godzina 18:00
Wstęp: 5 zł
„Widzialne/niewidzialne. Spacer śladami powiązań transatlantyckich”
Przewodniczki: Justyna Tomaszewska i Olga Stanisławska
Trasa: od Rynku Starego Miasta do ms1
Kiedy: 24 października, sobota, godzina 12:00
Biblioteka Czarnej Ameryki – wybór książek i dokumentacja w wolnym dostępie w kawiarni Fave, ms1.
Gdzie: ms1, ul. Gdańska 43, kawiarnia Fave
Kiedy: od 22 października do 1 grudnia 2026 r.
„Grządka oporu” – instalacja botaniczna w Muzeum Pałac Herbsta, upamiętniająca grządki uprawiane na własny użytek przez osoby zniewolone. Bawełna, okra, szałwia – to tylko niektóre z roślin pomagających przetrwać, odzyskiwać sprawczość, kultywować kulturę i budować wspólnoty. Wstęp z biletem na wystawę stałą lub do ogrodu w Muzeum Pałac Herbsta.
Gdzie: Muzeum Pałac Herbsta, ul. Przędzalniana 72
Kiedy: od 22 do 29 października 2026
Zachęcamy również do zapoznania się z programem towarzyszącym wystawy „Dziewięć księżyców nad polem bawełny. Łódź i Azja Środkowa” w Centralnym Muzeum Włókiennictwa w Łodzi: https://cmwl.pl/public/aktualnosci/program-towarzyszacy-do-wystawy-dziewiec-ksiezycow-nad-polem-bawelny-lodz-i-azja-srodkowa,475
