Katarzyna Kobro i Władysław Strzemiński. Prototypy awangardy

INFO

Miejsce

Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, Madryt

Czas

25.04.2017 - 18.09.2017

Kurator

Jarosław Suchan

Rozwijająca się od końca lat 1910 do początku 1950 sztuka Katarzyny Kobro i Władysława Strzemińskiego stanowi jedną z najbardziej konsekwentnych realizacji założeń modernistycznej awangardy. Równocześnie, zapowiada idee, które w pełni wybrzmią dopiero w twórczości następnych pokoleń: minimalizmie, ruchu zero, sztuce reduktywistycznej. Prezentując dorobek tych wyjątkowych artystów, wystawa nie tylko przypomina mniej znany odbiorcom Europy Zachodniej epizod z historii sztuki nowoczesnej, ale także pozwala sproblematyzować utrwalone wyobrażenia na temat modernizmu.

Niezwykle bogata i zróżnicowana – obejmująca malarstwo, rzeźbę, architekturę, wzornictwo przemysłowe i projektowanie graficzne – sztuka Kobro i Strzemińskiego opiera się na dwóch założeniach. Pierwszym jest przekonanie, że dzieło winno być konstruowane wedle praw właściwych dla swojej dziedziny, gdyż tylko to gwarantuje jego wewnętrzną spójność. Drugie, z kolei, wiąże się z uznaniem, że sztuka jest eksperymentem w zakresie czystej formy – co nie znaczy, że pozbawionym społecznego znaczenia.

Imperatyw eksperymentatorstwa stanowi najbardziej trwały aspekt postawy twórczej Kobro i Strzemińskiego. Ich praktyka artystyczna to proces nieustającego „prototypowania”, czyli wynajdywania i testowania rozwiązań kolejnych stawianych sobie problemów. Początkowo odnosi się on do metod organizacji struktur materialnych, takich jak dzieło, czy społeczeństwo. Z czasem coraz bardziej zaczyna dotyczyć kwestii organizacji samego widzenia.

Zarówno dla Kobro, jak i Strzemińskiego fundującym doświadczeniem był kontakt z rosyjskim konstruktywizmem, co poświadczają najwcześniejsze prace obojga. Po przenosinach do Polski ich zainteresowania zaczęły się kierować również ku awangardzie zachodnioeuropejskiej, głównie tej spod znaku neoplastycyzmu i Bauhausu. W dialogu z tymi zjawiskami kształtowała się ich twórczość oraz działalność teoretyczna, prowadząc do powstania w drugiej połowie lat 20-tych zupełnie nowych koncepcji zarówno w obszarze rzeźby, jak i malarstwa, a później także architektury i projektowania graficznego.

Rozwijana przez Strzemińskiego teoria unizmu opierała się na założeniu, że – jak pisał – „dzieło sztuki plastycznej nie wyraża nic. Dzieło sztuki nie jest znakiem czegokolwiek.” Obraz jest ujętą w ramy płaską powierzchnią pokrytą farbami, będącą „wyłącznie zjawiskiem wzrokowym”. Dlatego wszystko co wykracza poza tę definicję, zakłóca logikę „obrazu samego w sobie” – ruch, czas, trójwymiarowość, zewnętrzne odniesienia (mimetyczne, psychologiczne, symboliczne) etc. – musi zostać odrzucone.

W tym samym czasie i w korespondencji z koncepcjami Strzemińskiego, Kobro wypracowała własną teorię rzeźby, która z jednej strony polegała na wyciągnięciu radykalnych wniosków z analizy rzeźbiarskiego medium, z drugiej – wiązała się z postrzeganiem rzeźby jako funkcjonalnego modelu struktury życia społecznego. Teoria ta opierała się na założeniu, że „rzeźba jest kształtowaniem przestrzeni”, w związku z czym „bryła jest kłamstwem wobec istoty rzeźby”. Rzeźbę i przestrzeń łączy uniwersalny rytm rozumiany jako następowanie po sobie w określonym porządku czasoprzestrzennych zjawisk a celem nadrzędnym rzeźby staje się jego konkretyzacja. Prowadzi to do dematerializacji formy rzeźbiarskiej i nadania jej funkcji swoistego regulatora czasoprzestrzennych zdarzeń.

Na przełomie lat 20. i 30. projektowanie zostało wraz z malarstwem i rzeźbą ujęte w jeden teoretyczny system unizmu. Zgodnie z jego założeniami, każda z tych działalności miała się opierać na sobie właściwych prawach a tym, co je łączy, miała być zasada jedności organicznej. W przypadku architektury jedność ta sprowadzała się do zespolenia budynku z otoczeniem oraz zharmonizowania za pomocą struktury architektonicznej rytmu ludzkich aktywności życiowych. W przypadku projektowania graficznego chodziło, natomiast, o jedność formy z treścią oraz o zgodność użytych środków z celem, którym jest maksymalna czytelność tekstu.

Najważniejszym osiągnięciem pod tym względem jest zaprojektowana przez Strzemińskiego w 1947 roku Sala Neoplastyczna. Sala ta została zrealizowana w pałacowym budynku z końca XIX-wieku, który po II wojnie światowej został przekazany Muzeum Sztuki w Łodzi na jego nową siedzibę. Jej aranżacja przywołuje z jednej strony estetykę neoplastycyzmu, z drugiej – kompozycji przestrzennych Kobro z lat 20. Zgeometryzowane płaszczyzny kolorów, pokrywające ściany, sufit i podłogę wedle ściśle określonego matematycznego porządku, miały, zgodnie z intencjami artysty, służyć kierowaniu ruchem zwiedzającego, a także regulować rytm jego spojrzeń na eksponowane w Sali dzieła.

Władysław Strzemiński, którego unizm był pod pewnymi względami ostatnim możliwym słowem w modernistycznej teorii obrazu, od początku lat 30-tych swoje zainteresowanie zaczął przenosić z konstrukcji obrazu na fenomen widzenia. Początkowo widzenie było przezeń rozpatrywane jako zjawisko foto-optyczne, szybko jednak zaczął je interpretować jako proces, w który zaangażowane jest również ludzkie ciało, a także jako zjawisko zanurzone w historię, czyli takie, które ulega zmianie wraz ze zmieniającymi się warunkami życia. Swoje przemyślenia na ten temat zawarł Strzemiński w pisanej w latach 40., a opublikowanej po jego śmierci „Teorii widzenia”. W twórczości malarskiej najmocniejszy wyraz znalazła ta teoria w cyklu malowanych w latach 1948-9 obrazów solarystycznych, w których Strzemiński usiłował zwizualizować efekt widzenia powidokowego.

Osobny rozdział w jego twórczości stanowią prace powstałe w czasie wojny i tuż po niej. Są to przeważnie wykonane na kalkach rysunki, w których za pomocą na wpół abstrakcyjnych form Strzemiński starał się oddać okrucieństwo wojny i totalny kryzys humanistycznych ideałów. Usiłowania te przyniosły najbardziej wstrząsający wyraz w cyklu „Moim przyjaciołom Żydom”, na który złożyło się 9 prac łączących abstrakcyjny rysunek z dokumentalnymi fotografiami ukazującymi zbrodnie nazistów dokonane na narodzie żydowskim.

Organizatorzy: Muzeum Sztuki w Łodzi i Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía

Artyści: Katarzyna Kobro, Władysław Strzemiński

WYSTAWA ODBYWA SIĘ W RAMACH OBCHODÓW STULECIA AWANGARDY W POLSCE

Zgodnie z art. 173 ustawy Prawa Telekomunikacyjnego informujemy, że kontynuując przeglądanie tej strony wyrażasz zgodę na zapisywanie na Twoim komputerze tzw. plików cookies. Ciasteczka pozwalają nam na gromadzenie informacji dotyczących statystyk oglądalności strony. Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie ich zmień ustawienia swojej przeglądarki internetowej.