Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /system_cg2_1-0/_www/msl/views/functions/banery-lewa-kolumna.php on line 3

Międzynarodowa Kolekcja Sztuki XX i XXI wieku. Szkic 2: Siła formalizmu

Szkic 2
Siła formalizmu stanowi drugi ze szkiców do kolekcji Muzeum Sztuki, która będzie eksponowana stale w nowym budynku MS2. W trzech szkicach pragniemy poddać refleksji dotychczasową strategię tworzenia tej kolekcji, sposoby jej pokazywania i interpretowania, wreszcie — obraz sztuki, jaki przy jej pomocy bywa budowany. W pierwszym szkicu zatytułowanym Sztuka i polityka pragnęliśmy przybliżyć złożoną sieć zależności wiążących sztukę z rzeczywistością polityczną. Szkic 2 stawia pytanie o siłę formalizmu, o znaczenie formalnego myślenia dziś, o aktualne możliwości formalizacji, a wreszcie, na przykładzie sztuki dwudziestowiecznej, o formowanie się współczesności jako stałą transformację przeszłości.

Powrót do formalizmu?
Nie proponujemy jakiejś rekapitulacji historii formalizmu w sztuce XX wieku, mimo iż niewątpliwie stanowił on kluczowy aspekt awangardy i modernizmu. Perspektywa, w której może odsłonić się siła formalizmu, nie powinna ograniczać się do prezentacji dziejów jego kolejnych powrotów i odrzuceń, które zdominowały artystyczną scenę w minionym stuleciu (choć niewątpliwie domagałoby się to szczegółowych badań, zwłaszcza pod kątem związku różnych trybów formalizacji z modernizacją). Znaczenie formalizmu odsłania się bowiem dopiero w perspektywie obejmującej również jego przejawy w innych dziedzinach kultury, przede wszystkim w myśli teoretycznej (obejmującej w istocie całą humanistykę a w szczególności m in. językoznawstwo, literaturoznawstwo, filozofię nauki, antropologię i oczywiście historię sztuki) — myśli towarzyszącej czy współtworzącej przełomowe momenty w historii zeszłego wieku (formalizm rosyjski, koło praskie, francuski strukturalizm). Szerokie oddziaływanie formalnego myślenia pozwoliło Michelowi Foucaltowi zauważyć w nim jeden „z najsilniejszych i najbardziej zróżnicowanych prądów, jakie znano w dwudziestowiecznej Europie” — równie istotny „jak romantyzm czy pozytywizm w XIX w.” W Szkicu 2 przejmujemy siłę „tego wielkiego zjawiska dwudziestowiecznego formalizmu”, aby podjąć próbę stworzenia współczesnego obrazu czy ujęcia sztuki XX i XXI w.

Siła i forma
Podjęcie kwestii formalizmu automatycznie łączy się z postawieniem kwestii formy. Przyjmując formalistyczne założenie, że to forma jest podstawowym żywiołem sztuki, nie chcemy powracać do klasycznego rozumienia tego pojęcia. A zatem na pewno nie chodzi o formę pojmowaną w opozycji do materii i do treści, o formę, która miałaby gwarantować jakąś autonomię a nawet autoteliczność dzieła sztuki, osiąganą przez redukcję do wartości formalnych (jak kolor, kompozycja czy faktura). Nie chodzi również o redukcję przeciwną, w której dzieło staje się biernym nośnikiem zewnętrznych dla niego znaczeń np. społecznych czy politycznych. Przeciwnie forma pojmowana jest jako dynamiczny żywioł, nie tyle neutralny przekaźnik czy przeźroczyste medium, ile aktywny czynnik nadawania kształtu treści, którą materializuje, powołuje do istnienia czy wywołuje. Nierównowaga sił, określająca możliwość pojawienia się formy (jej formowanie się), obdarzająca każde dzieło sztuki konstytutywną dla niego nadwyżką energii, dynamizuje formalne powiązania i nadaje moc formalnej analizie, co powoduje, że formalizm tylokrotnie już pogrzebany zawsze powraca. Związek siły i formy prezentujemy w Szkicu 2 w zakresie rozciągającym się od deformacji (wszak każde odkształcenie zakłada nadużycie siły) do informacji (rozumianej jako formowanie rzeczywistości, choćby wirtualnej, przez przekształcanie danych).

Serialność: kombinacja i wariacja
Sztuka systemowa lat 70. zeszłego wieku podjęła najbardziej radykalną
i rygorystyczną próbę formalizacji. Powołując serie badała znaczenie łączenia elementów i jednoczesnego systematycznego, często losowego, wprowadzania drobnych zmian w ich strukturze. Eksploatując kombinację i wariację w obrębie serii, sztuka systemowa odkrywała to, co współczesna jej filozofia określiła jako powtórzenie przez różnicę oraz grę jako afirmację przypadku. Przejmując najważniejsze odkrycie dwudziestowiecznego formalizmu — serię określoną przez kombinację i wariację, różnicę i powtórzenie — nie stosujemy go dogmatycznie, raczej proponujemy grę z serialnością. Gra ta obejmuje: powtórzenie klasycznych serii formalistycznych, rozwinięcie serii z historii sztuki, które podważają wiązane z nimi znaczenia, próbę stworzenia serii, operujących inną kombinatoryką i wariantywnością, skonstruowanie zupełnie fikcyjnych serii oraz prezentację dwóch „anty-serii”, w której zasada formalna zostaje anulowana. Szkic 2 eksploatuje możliwość formalnych relacji daleko poza granicami klasycznego dwudziestowiecznego formalizmu, odkrywając na nowo siłę formalnego myślenia.

Siła formalizmu
To ta siła, która zdaje się wyraźnie dynamizować myślenie i działanie współczesnych artystów sprowokowała nasze pytanie o formalizm, tak wielokrotnie już dyskredytowany i odrzucany. Na czym zatem polega siła formalizmu, której działanie odsłania wystawa?
Najkrócej mówiąc polega na zdolności do prowokowania nieprzewidzianych kolizji, do wytwarzania zaskakujących powiązań, do generowania odmiennych znaczeń. Zapewne ta siła, ta nadwyżka energii wyzwalana w niektórych formalnych analogiach, wariacjach czy powtórzeniach wywołuje kolejny powrót do formalnego myślenia. Ten „nowy” formalizm jest zupełnie inny od poprzednich, a Szkic 2 próbuje ukazać różnicę, która pojawiającą się w tym powtórzeniu.

kurator: Jarosław Lubiak
';

Zgodnie z art. 173 ustawy Prawa Telekomunikacyjnego informujemy, że kontynuując przeglądanie tej strony wyrażasz zgodę na zapisywanie na Twoim komputerze tzw. plików cookies. Ciasteczka pozwalają nam na gromadzenie informacji dotyczących statystyk oglądalności strony. Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie ich zmień ustawienia swojej przeglądarki internetowej.